Per 2020 realiseert de glastuinbouwsector een energiebesparing van 11 PJ, zoals afgesproken in het energieakkoord. Petajoule (PJ) is een factor 1015, verduidelijkt Aat Dijkshoorn. “Dat is een aanzienlijke besparing, maar gaat zeker lukken.” De projectleider van Het Nieuwe Telen (HNT) put zijn vertrouwen uit talrijke praktijkvoorbeelden die tonen dat het zeer zeker mogelijk is: energiezuinig telen en tegelijk een optimale productie halen. “Vaak zijn kleine aanpassingen al voldoende.”
Dijkshoorn stelt onomwonden vast: het is een succes. Meer nog dan hij had verwacht. Sneller ook. “Toen we in 2009 begonnen was het concept nog niet helemaal helder. We verzonnen een naam en ontplooiden samen met telers, leveranciers en onderzoekers allerlei manieren om energieverbruik in kassen terug te dringen.”
Het was en is nog steeds een proces van voortschrijdend inzicht. “HNT ontwikkelt zich constant. Dat zie je terug in de artikelen in deze editie van Onder Glas. Verrassende verhalen die mij doen glimlachen: het is vaak zo simpel. Knap dat telers die stappen durven te zetten en willen investeren in dit doel. Fantastisch ook dat ze hun ervaringen delen met collega’s. Die kennis brengt ons allemaal op een hoger plan.”
Eenvoudige maatregelen efficiënt
Tot acht jaar geleden dachten betrokkenen dat winst voornamelijk te halen viel middels gebruik van hulpinstallaties. Luchtbehandelingskasten, ontvochtigingsinstallaties enzovoorts, enkel voorbestemd voor de grootste bedrijven. Niets blijkt echter minder waar. “We komen er steeds meer achter dat juist met eenvoudige maatregelen grote besparingen haalbaar zijn. Belangrijkste instrumenten zijn het energiescherm en de minimumbuis. En dan vooral het aangepaste gebruik daarvan. Doordat telers steeds meer inzicht krijgen in natuurkundige en plantfysiologische processen, blijken met bestaande technieken ook grote stappen te kunnen worden gezet.”
Daarom zet het project tegenwoordig vooral in op kennisverhoging. Door cursussen bijvoorbeeld. Ruim 350 telers woonden al zo’n cursus bij. De cursisten wisselen onderling ervaringen uit en samen met een doorgewinterde docent vinden ze antwoorden op belangrijke vragen. Het gaat dan om meer schermen tegen uitstraling, vocht afvoeren bij een gesloten scherm, het slimmer activeren van het gewas en beter sturen op een gelijk klimaat. “De cursisten zijn de mensen die ‘aan de knoppen zitten’ in de teelt en het verschil daadwerkelijk maken. En dat verschil is aanzienlijk. Ervaringsdeskundigen stellen dat met HNT al snel 5 tot 10% energie kan worden bespaard.”
Koppeling met plantweerbaarheid
Dijkshoorn prijst en ondersteunt de bedrijven die de vernieuwde teeltwijze steeds verder durven door te voeren en hun nek uitsteken. Deze voorlopers scherpen de methode verder aan en voegen soms zelfs heel nieuwe elementen toe. “In dat kader valt het artikel van Gardener’s Pride bijvoorbeeld op. Net als wij onderzoeken zij de mogelijkheid om te telen bij hogere temperaturen. Ofwel, als er veel zon is, benut deze dan. Door te sturen op plantbelasting staat het gewas bij dit tomatenbedrijf gedurende het seizoen beter in balans. Ja, er hangen minder cherrytomaten per plant, maar door de hogere temperaturen gaan ze er sneller af en wordt een gelijke productie gehaald. Een heel nieuwe teeltstrategie die zou moeten gelden voor alle gewassen die vruchten of bloemen dragen. Wordt ongetwijfeld vervolgd.”
Een nieuwe loot aan de boom van Het Nieuwe Telen, dus. Eentje die naadloos aansluit op een belangrijk aandachtspunt. Want als er iets is wat het project de laatste jaren duidelijk heeft gemaakt, is dat energiezuinig telen hand in hand gaat met plantgezondheid en plantweerbaarheid.
Meer schermen
HNT werkt energiebesparend én is positief voor het gewas. Dat zijn constateringen die puur uit de praktijk komen en door telers zelf worden waargenomen. Uiteraard ondersteund door onderzoek (onder andere door Wageningen UR). Zo bepleit het meer scherm-dicht-uren. En wat blijkt? De celstructuur van de planten verbetert. “Als je er over nadenkt best logisch, het scherm beschermt het gewas namelijk tegen uitstralingen. Hierdoor vermindert de kans op condensatie en valt gewasverdamping in de kop minder snel stil. Telers zien onder een dicht scherm minder Botrytis optreden. En wat te denken van het voorheen gebruikelijke kieren? Door het scherm vaker dicht te houden, bespaart de teler energie en voorkomt hij schadelijke kouval en klimaatverslechtering.”
Deze ‘plantweerbaarheidsclaim’ moet de verdere toepassing van HNT de komende tijd stimuleren. Belangrijk, aangezien de lage energieprijzen de aandacht van de telers misschien doet verslappen. Ook al doen bedrijven het dan niet voor het financiële gewin, plantgezondheid en andere kwalitatieve aspecten van het telen kunnen een doorslag geven om te investeren in kennis of bijvoorbeeld toch dat tweede energiescherm.
Realistische opgave
Uit alles blijkt: de nieuwe teeltwijze wordt gemeengoed. Toepassingen zijn steeds vanzelfsprekender en de kritieken grotendeels verstomd. Al zijn kanttekeningen natuurlijk altijd welkom, benadrukt Dijkshoorn. “Juist ook door kritiek kunnen we strategieën verder aanscherpen. Want ook wij weten natuurlijk dat er knelpunten zijn. Zo zien we bijvoorbeeld dat belichtende bedrijven warmte overhouden. Ook constateren ondernemers die ver zijn met energiebesparing eerder een tekort aan CO2. Naast puur HNT zullen we dus ook initiatieven moeten stimuleren die aanzetten tot warmte-uitwisseling tussen bedrijven en/of de bebouwde omgeving en zorgen dat CO2 overal voor een concurrerende prijs beschikbaar is.”
Ondanks deze factoren ligt het einddoel binnen handbereik. “De energiebesparing van 11PJ is realistisch. Als 20 procent van het Nederlandse glastuinbouwoppervlak simpele maatregelen doorvoert en ook nog investeert in kleine hulpinstallaties en een tweede energiescherm, gaan we dat cijfer makkelijk halen.”
Samenvatting
Het Nieuwe Telen lijkt een succes. Naast investeringen in hulpinstallaties is ook met simpele maatregelen energiebesparing te realiseren. De methode en mogelijkheden ontwikkelen zich constant. Mede door transparantie in de sector. Het vergaren en delen van kennis blijkt essentieel. Uit die ervaringen volgt onder meer een duidelijke verbinding tussen HNT en plantgezondheid en plantweerbaarheid. Dit aandachtspunt wordt de komende tijd verder onderzocht en benadrukt.
Het Nieuwe Telen in het kort
Kas als Energiebron introduceerde zeven jaar geleden Het Nieuwe Telen als een slimme methode om op teeltkundig verantwoorde wijze veel energie te besparen. Het maakt gebruik van natuurkundige kennis om de teelt optimaal te sturen in onder meer temperatuur, vocht, CO2-dosering, licht en schermen. Het is één van de vier speerpunten die volgen uit energieafspraken tussen de glastuinbouwsector en de overheid en in de Meerjarenafspraak Energietransitie Glastuinbouw 2014-2017 zijn vastgelegd. Overige pijlers zijn: aardwarmte, innovatieve doorbraken en energiewinst in de regio. De beleidsdoelen zijn het beschikbaar krijgen van economisch rendabele (teelt)technieken en -concepten voor klimaatneutrale nieuwe kassen in 2020 en voor 50% energiebesparing in bestaande kassen (ten opzichte van 2010).
Het gaat de partners (overheid en bedrijfsleven) echter te langzaam. In 2014 zette Kas als Energiebron daarom programma’s in gang voor een extra versnelling in de toepassing van aardwarmte en Het Nieuwe Telen. Bij HNT ligt de focus op de mogelijkheden zonder extra investeringen. Cursussen voor zowel telers als adviseurs vormen een belangrijk onderdeel van het versnellingsprogramma. Een nieuwe teeltaanpak, als integraal onderdeel van het programma Kas als Energiebron, dat wordt uitgevoerd onder verantwoordelijkheid van het ministerie van Economische Zaken en LTO Glaskracht Nederland.
Tekst: Jojanneke Rodenburg. Foto: LD Photography en Studio Vlekke