Veel sneller dan voorspeld is diffuus glas de standaard geworden bij nieuwbouw. Ondertussen blijft het voor telers lastig de precieze meerwaarde voor hun gewas in te schatten. Daarom pleiten Silke Hemming en Tom Dueck ervoor veel meer praktijkervaringen met elkaar te delen. Beide onderzoekers gaan in op vragen die in de praktijk leven.
[wcm_nonmember]
Voor het bekijken van deze content heeft u een lidmaatschap nodig, of log in als u al een lidmaatschap heeft.
[/wcm_nonmember]
[wcm_restrict]
De laatste jaren heeft Wageningen University & Research weinig onderzoek meer gedaan naar de voordelen van diffuus licht. Na een aantal jaren met zeer overtuigende proefresultaten – 5 tot 12% meerproductie onder een diffuus dek – wordt er in het huidige tijdperk, waarin de tuinbouwsector zelf het initiatief moet nemen tot financiering van projecten, nauwelijks nog geld gestoken in fine-tuning.
Kennis bij elkaar brengen
Het grove beeld is duidelijk: “Er is teelttechnisch alle reden om te kiezen voor diffuus licht. Uit alle onderzoeken blijkt het bij de geteste gewassen tot hogere producties en betere kwaliteit te leiden. Maar veel gewassen zijn nauwelijks getest, waaronder grote teelten zoals paprika en chrysant”, vertelt onderzoeker Tom Dueck. Hij adviseert een groep paprikatelers, die veel vragen hebben. Bij tomaat en komkommer is genoeg kennis opgebouwd, maar die is niet zomaar te vertalen omdat paprika zijn eigen kenmerken heeft, zoals de vruchtzetting in vluchten die voor zeer wisselende sinksterktes zorgt.
“De beschikbaarheid van meer data zou zeker helpen. Wereldwijd wordt nu veel praktijkkennis opgebouwd: een schat aan gegevens als die bij elkaar te brengen zou zijn”, zegt hij.
Collega Silke Hemming, hoofd van het onderzoeksteam, roept telers op om de resultaten van de teelt onder een diffuus dek te delen, à la het monitoringsprogramma energie. “Als we heel veel gegevens hebben, kunnen we tot nieuwe vuistregels komen. De klassieke regel ‘1 procent licht = 1 procent meerproductie’ hebben we met behulp van veel data voor een groot aantal gewassen aangescherpt. Bijvoorbeeld bij chrysant: 1 procent meer licht is 0,6 procent meerproductie. We zouden ook tot zulke vuistregels willen komen voor de teelt onder een diffuus dek. Dat kan telers helpen bij hun investeringsbeslissingen. Je kunt deze data uit onderzoeksgegevens halen, maar dan is de achterliggende database beperkt. Veel praktijkgegevens maken de database veel groter.”
Verouderingstesten
Het huidige gebrek aan voldoende brede informatie leidt in de praktijk tot onzekerheid en vragen zoals: ligt het effect van diffuus glas niet vooral aan de betere condensverdeling? Zou je met AR-gecoat helder glas niet net zo goed uit zijn? Hoe ontwikkelt het glas zich in de loop van de tijd?
Bij het WUR Lichtlab in Wageningen wordt inderdaad verouderd diffuus glas aangeboden om door te laten meten, ziet Hemming: “Maar als we de geschiedenis van dat glas niet weten, kunnen we geen conclusies trekken. Was het vanaf het begin al niet goed? Is het misschien op een verkeerde manier schoongemaakt, bijvoorbeeld met fluor? In elk geval kunnen we zeggen dat er niet een bepaalde leverancier is, waarbij het vaak fout gaat.”
Dueck pleit voor verouderingstesten: “Ikea schudt een stoel miljoenen keren op en neer om veroudering te simuleren. Glasfabrikanten zouden eigenlijk ook een versnelde verouderingsmethode moeten testen die relevant is voor kassen.”
Samen met keuringsorganisatie TÜV Nederland heeft het WUR Lichtlab een test voor versnelde veroudering ontwikkeld, door aanpassing van diverse normen voor veroudering van zonnepanelen aan tuinbouwomstandigheden. Fabrikanten kunnen daar sinds kort gebruik van maken.
Verklarende factor
Een andere vraag die in de praktijk leeft is of de meerproductie onder diffuus glas niet voor een groot deel toe te schrijven is aan de betere lichtdoorlatendheid (transmissie) als het glas nat is. Dat zou het geval zijn als de condens dan een waterfilm op zo’n dek vormt. Bij de ontwikkeling van het meetprotocol voor natte kasdekken (zie artikel blz. 7) is gebleken dat zo’n waterfilm bij sommige diffuse glassoorten de lichtdoorlatendheid inderdaad kan vergroten, tot maximaal 3% (0% kwam ook voor bij de geteste ruiten). “De condens kan dus nooit de verklarende factor zijn voor een meerproductie van 5 tot 12 procent”, zegt Dueck. “Bovendien gaf een vergelijkingsproef in de winter met helder en diffuus glas gemiddeld 5 procent meerproductie. Ook dat duidt op een groter effect dan je alleen aan een betere lichtdoorlatendheid zou kunnen toeschrijven.”
Verder heeft Li Tao bij zijn promotieonderzoek in 2013 geanalyseerd waardoor een diffuus dek tot een betere fotosynthese leidde (zie www.onderglas.nl/digitaal, december 2013, pagina 36-37). Daaruit bleek dat de betere horizontale lichtverdeling de belangrijkste factor was, gevolgd door een betere bladfotosynthese en een betere verticale lichtverdeling. Dit zijn allemaal factoren die niets met de transmissie te maken hebben.
Gewas langer vitaal
“Bij onze allereerste proef, nog in Naaldwijk, hebben we al het effect van een betere lichttransmissie uitgesloten. We gebruikten oude kassen met helder glas waarbij we het glas aan de buitenkant bedekten met heldere of diffuse folie. Aan de binnenkant van het dek, waar de condens zich vormt, veranderde niets. De opbrengst van de gewassen komkommer en potplanten in de kassen met de diffuse folie lagen duidelijk hoger”, vertelt Hemming.
Ook geluiden dat je dezelfde resultaten zou kunnen bereiken met dubbelzijdig AR-gecoat glas zijn met de onderzoeksresultaten en de analyse van Li Tao gemakkelijk te weerleggen. “In de winter kan AR-glas wel voordelen hebben vanwege een hogere transmissie, maar in de lente, zomer en najaar tikken de positieve effecten van diffuus licht door. Het gewas heeft minder stress, de fotosynthesecapaciteit ligt hoger en telers melden dat het gewas langer vitaal blijft in het najaar. Een eventuele meeropbrengst onder AR-glas in de winter wordt volledig overklast door de voordelen van diffuus licht de rest van het jaar”, zegt Dueck.
Sommige telers melden een wat hoger energieverbruik in de ochtend onder diffuus glas. Dat ligt niet aan de diffuse eigenschappen maar kan optreden indien het glas een lagere lichtdoorlatendheid heeft, geeft hij aan. “Maar 8 procent meeropbrengst weegt altijd op tegen de kosten van een beetje meer gas.”
Meerwaarde inschatten
Centraal punt blijft dat het voor telers lastig is de meerwaarde in te schatten voor hun gewas. Producenten bieden een heel pakket, bestaande uit gewoon glas, glas met een laag ijzergehalte, dubbelzijdig AR-gecoat, lage diffusiteit, gemiddelde diffusiteit, hoge diffusiteit. Hoe moet de teler daaruit kiezen als hij onvoldoende data voor zijn eigen gewas voorhanden heeft? Beide onderzoekers geven aan dat een hogere diffusiteit vrijwel altijd beter is. “Wij spreken telers die gekozen hebben voor maar 20 procent haze en nu spijt hebben omdat hun gewas jaarrond minder opbrengt dan verwacht en toch nog te veel stress ondervindt”, zegt Dueck.
Voor bestaand glas vinden ze de diffuse coatings ideaal. “Weliswaar nemen die 4 tot 5 procent licht weg, maar dat is in de maanden dat zo’n coating op het dek zit geen bezwaar”, zegt Hemming. “En in zuidelijke landen is zo’n coating helemaal een goede optie”, vult haar collega aan.
Ervaringen delen
Een tijdelijke coating geeft flexibiliteit, maar dat geldt helemaal voor een diffuus schermdoek. Dat kan worden opengetrokken als het lichtverlies te hard door gaat tellen. “Daar staat tegenover dat het scherm zelf meer licht onderschept dan een coating. Voor elke situatie zal de afweging anders zijn. Conclusie blijft dat de praktijkervaringen meer moeten worden gedeeld om alle keuzes gemakkelijker te kunnen maken.”
Samenvatting
Alle proeven met diffuus licht leiden tot dezelfde conclusie: hogere productie en betere kwaliteit. Maar veel gewassen zijn nauwelijks getest. Dat maakt investeringsbeslissingen lastig. Onderzoekers pleiten ervoor bedrijfsgegevens te delen om tot betere inzichten te komen. Ze gaan in op vragen die in de praktijk regelmatig opduiken.
Tekst: Tijs Kierkels. Foto’s: Wilma Slegers en Lé Giessen.
[/wcm_restrict]