De strijd tegen een aantal hardnekkige en ingrijpende virussen begint met een schone kas, voordat de jonge planten op het bedrijf komen. Hoe je ook poetst en schrobt, het is altijd mogelijk dat er nog ziektekiemen of resten van desinfectiemiddelen achter blijven. Gelukkig zijn er manieren om onzichtbare ziekteverwekkers op te sporen, maar op de allereerste plaats staat een goed plan van aanpak en een zorgvuldige uitvoering daarvan.
[wcm_nonmember]
Voor het bekijken van deze content heeft u een lidmaatschap nodig, of log in als u al een lidmaatschap heeft.
[/wcm_nonmember]
[wcm_restrict]
Komkommerteler John de Koning uit Pijnacker ruimt eind oktober het gewas van zijn derde teelt. Daarna laat hij zijn bedrijf twee maanden leeg liggen om vervolgens in januari weer te planten. Zodoende heeft hij ruim de tijd om zijn kas voor te bereiden op een schone start. De teeltwisseling doet hij grotendeels zelf, samen met zijn medewerkers. Dat kan hij goed aan, want zijn bedrijf is met 1,5 ha niet heel groot en daardoor overzichtelijk.
Gewasresten verwijderen
Bedrijfshygiëne is voor hem vanzelfsprekend, gezien de virusdruk die in de komkommerteelt altijd op de loer ligt. Daarom heeft hij alle handelingen rond de teeltwisseling overzichtelijk in kaart gebracht en werkt ze een voor een af.
“We beginnen met het ruimen van het gewas”, legt De Koning uit. “Daarbij ruimen we alle gewasresten op. Het loopfolie gaat uit de kas en dan nemen we tevens alle onkruiden langs de poten mee. Met een staalborstel gaan we langs alle gewasdraden en ruimen zo de ranken op van de komkommerplanten, die langs de draden krullen en vaak achterblijven.” Alle gewasresten moeten de kas uit, weet hij, want daarin kunnen pathogenen overleven.
Marel Loonwerk uit De Lier spuit vervolgens de binnenkant van de kas schoon en doet een ruimtebehandeling met de pulsfog. De handelingen gebeuren van achterin naar de voorkant van het bedrijf, om herbesmetting te voorkomen.
Aandacht voor drainwatersilo
Niet alleen de kas krijgt een grondige schoonmaakbeurt, ook de plukkisten, vervoermiddelen en de sorteermachine ondergaan een grondige poetsbeurt, evenals druppelslangen, druppelaars en de drainwatersilo. De Koning gebruikt daarvoor schoonmaakmiddelen op basis van waterstofperoxide, aangevuld met uitvloeier. Zo ontstaat een film op de materialen, waarin de middelen volledig hun werk kunnen doen.
De drainwatersilo krijgt extra aandacht. “Best lastig om die goed schoon te krijgen”, vindt hij, “maar als daarin een laagje water met organische resten achterblijft, dan ontstaat er een bron voor herbesmetting. Goed reinigen van de recirculatie-inrichting vind ik heel belangrijk.”
Voor hij opnieuw gaat planten, spuit hij de kas nog eens na met Huwa-San (waterstofperoxide) en het nieuwe teeltseizoen kan van start gaan.
Verschillende oplossingen
De teeltwisseling verloopt op ieder bedrijf anders. De een kiest ervoor om veel handelingen zelf te doen, de ander voor zoveel mogelijk uitbesteden aan loonwerkers. Tomatenadviseur Willem Valstar merkt dat zijn klanten allen hun eigen oplossing kiezen. “Sommige telers huren apparatuur en doen dit werk met hun eigen medewerkers, anderen hebben zelf alle apparatuur in huis. Een derde kiest ervoor om alles uit te besteden.”
Ron Peters, die een hygiëneprotocol heeft ontwikkeld om het komkommerbontvirus terug te dringen, meldt dat zijn klanten de teeltwisseling voornamelijk zelf doen. “Over het algemeen reinigen de komkommertelers hun bedrijven zeer grondig. Dit merk je omdat het virus pas veel later in het jaar terugkomt, via ontsmetting van buitenaf.”
De bedrijfsgrootte, het teeltschema, de ziektedruk, het zijn allemaal zaken die van invloed zijn op de manier van werken. Iedereen heeft in het vizier dat het werk netjes en grondig moet gebeuren.
Snelheid of kwaliteit
Dat het schoonmaakwerk veel aandacht vraagt beaamt Hein Wubben, van sproeibedrijf Paul Sosef in De Lier. “Wij proberen het reinigen van opstanden en glas zo netjes mogelijk te doen”, vertelt hij. De werkzaamheden bestaan vooral uit het opbrengen van desinfectiemiddelen met een spuitpistool, waarna de kas grondig wordt gespoeld met water. “Wij gebruiken Aqua-Roofers en buisrailkarren voor dit werk.”
“Glas en opstanden schoonmaken, dat is iets waaraan je tijd moet besteden”, vindt hij. Niet altijd is daar begrip voor. Als Wubben ondernemers spreekt die te veel en te snel willen laten reinigen, dan reageert hij terughoudend. “Iedereen denkt er anders over. Het is net als met ruiten zemen. Accepteer je een paar strepen of moet het streeploos zijn?” In ieder geval hanteert de loonwerker zijn eigen standaard. Hij wil zijn werk zo goed mogelijk doen.
Planning van topniveau
Jos Veugen van Frans Veugen Bedrijfshygiëne in Nederweert vertelt een vergelijkbaar verhaal. Samen met zijn twee broers ontwikkelt hij kennis en apparatuur die is toegespitst op bedrijfshygiëne, voor meerdere sectoren. Een aparte tak van het bedrijf doet loonwerk.
“Teeltwisseling vraagt om een planning op topniveau”, vindt hij. “Geen bedrijf is gelijk. Op het ene bedrijf is bijvoorbeeld algengroei op de schermdoeken een probleem, op het andere bedrijf gaat het om optimale virusafdoding. In alle gevallen vergt het een goede en flexibele organisatie, waarbij de loonwerker pas als laatste aan de beurt is. En daar moeten wij op kunnen inspelen.”
Ook hij heeft ervaren dat iedere ondernemer zijn eigen werkwijze heeft. Sommige bedrijven hebben een vaste of mobiele LVM-installatie, die met regelmaat desinfectiemiddelen in de ruimte brengt. “We helpen telers met het bedenken van werkbare oplossingen.”
Veilig werken
Veel bedrijven hebben een Pulsfog voor gewasbescherming. Met grotere sproeiers kun je er ook desinfectiemiddelen mee vernevelen. “Deze methode werkt goed, maar heeft zijn beperkingen. Je moet bijvoorbeeld veel meer vloeistof verspreiden, dus je gaat van bijvoorbeeld 20 liter gewasbeschermingsmiddel naar 100 liter desinfectievloeistof per hectare”, legt Veugen uit.
Er gaat meer tijd zitten in deze handeling. Bovendien moet je tanks met vloeistoffen bijvullen en opnieuw benzine tanken. Het is dus een oplossing voor kleinere afdelingen of in situaties waar tijd een minder grote rol speelt.
“Tel daarbij op dat je speciale pakken moet dragen en een volgelaatsmasker om veilig te werken. Dat kan voor een ondernemer te veel zijn, zodat hij liever een loonwerker inschakelt. Dan komen wij met meer mensen en apparatuur langs om dit gespecialiseerde werk veilig te doen. Je moet je als ondernemer steeds afvragen wat je aan het doen bent en of dit veilig gebeurt”, vult hij aan.
Ook de loonwerker is van veel factoren afhankelijk als hij zijn werk moet doen. Schijnt de zon, of is het bewolkt? Hoe warm is het en om welke soort vervuiling gaat het? Bij het doden van algen kan het resultaat wisselen. Gaat het om afdoding van virussen, dan is het resultaat bij de bekende dosering desinfectiemiddelen volgens hem afdoende.
Op basis van vertrouwen
Toch wijst Veugen ondernemers erop om de uitbestede werkzaamheden goed te controleren. “De behandelingen zijn kostbaar en de werkzaamheden lopen al snel in de duizenden euro’s, terwijl ze eigenlijk altijd in goed vertrouwen plaatsvinden”, vindt hij. Zowel Sosef als Veugen geeft geen garanties of het werk goed is gebeurd. Zij werken op basis van wederzijds vertrouwen tussen opdrachtgever en uitvoerder.
Niet veel telers controleren daadwerkelijk of de behandeling het gewenste resultaat heeft gehad. Dat kan bijvoorbeeld door een laboratorium in te schakelen. “Hoe goed je ook schoonmaakt, het kan toch voorkomen dat middelen door wisselende omstandigheden niet alle plaatsen bereiken. Daarom is het lang niet onverstandig om een extra check te doen”, adviseert Veugen.
Extra controle
PlantDoctor Trudie Coenen van Eurofins Agro legt uit wat haar bedrijf kan betekenen in deze situatie. “Onze klanten kunnen bijvoorbeeld laten controleren of het proceswater en het bassinwater in orde zijn. Dat kan voordat een nieuwe teelt begint, maar ook tijdens de teelt door een check van de ontsmettingsapparatuur. Onze monsternemers komen dan langs om een monster te nemen van het drainwater voor én na de ontsmetter. Zij werken daarbij volgens een vast protocol. Dat houden we zelf in de hand, omdat hygiënisch werken hierbij van cruciaal belang is.”
In het laboratorium plaatsen Coenens collega’s het monster uit op diverse voedingsbodems, waarna zij het kiemgetal van bacteriën, schimmels en gisten bepalen. Met een DNA Multiscan onderzoeken zij vervolgens om welke plantpathogene schimmels en bacteriën het gaat. Coenen: “Als het kiemgetal is gedaald, kan de teler ervan uitgaan dat de ontsmetter goed werkt. Regelmatig constateren we echter dat een ontsmetter onvoldoende resultaat heeft.”
Onzichtbare zaken
Als telers spoelwater na het reinigen van het kasdek willen hergebruiken, kunnen zij dit niet alleen laten controleren op kiemgetallen en gewasbeschermingsmiddelen, maar ook op restanten van fluor en aluminium. Zo krijgen ze meer inzicht en grip op onzichtbare zaken. Bovendien is het mogelijk om oppervlakten van bijvoorbeeld goten of kasonderdelen en fust te controleren met veegdoekjes, de zogenaamde swabs. Het laboratorium onderzoekt deze swabs vervolgens op de aanwezigheid van sporen van ziektekiemen. Telers kunnen zo snel controleren of hun kas schoon is en eventueel extra maatregelen nemen.
Coenen stelt: “Realiseer je dat bedrijfshygiëne belangrijk is om ziekten zo veel mogelijk te voorkomen. Schimmels en bacteriën zijn immers niet met het blote oog zichtbaar en laboratoriumonderzoek is daarbij onmisbaar. Uiteraard moet je ook tijdens het seizoen het gewas goed blijven observeren. Bedrijfshygiëne en gewasobservaties vullen elkaar altijd aan.”
Gezond verstand
De Koning, die geen gebruik maakt van het hygiëneprotocol van Ron Peters, vertrouwt vooral op zijn ervaring en een dosis gezond verstand. “Ik laat nog geen monsters nemen ter controle”, vertelt hij. “Inmiddels weet ik dat alle stappen die ik doorloop bij het schoonmaken afdoende werken. De druk van komkommerbontvirus is niet zo heel erg hoog op mijn bedrijf, hoewel ook ik er afgelopen jaar wat meer last van heb gehad. Maar dat was pas gedurende het teeltseizoen. Niet op het moment dat ik bijvoorbeeld voor het eerst weer drainwater ging hergebruiken. Als je dan al in problemen raakt, dan weet je dat het systeem niet volledig schoon is geweest”, zo besluit hij.
Samenvatting
Ondernemers kiezen zeer verschillende oplossingen om de teeltwisseling zo goed mogelijk te laten verlopen op hun bedrijf. Afhankelijk van hun specifieke situatie doen zij handelingen zelf of besteden die uit. Loonbedrijven doen dit werk zo zorgvuldig mogelijk, maar het is verstandig om te controleren of dit werk goed is gedaan. Laboratoria bieden diverse diensten aan om goede bedrijfshygiëne te ondersteunen en kunnen zichtbaar maken wat het oog niet ziet.
Tekst: Pieternel van Velden. Foto’s: Vidiphoto en Wilma Slegers.
[/wcm_restrict]