[wcm_nonmember]
Voor het bekijken van deze content heeft u een lidmaatschap nodig, of log in als u al een lidmaatschap heeft.
[/wcm_nonmember]
[wcm_restrict]
In de afgelopen jaren heeft er, mede vanwege de zuiveringsplicht voor te lozen restwater die op 1 januari 2018 van kracht werd, veel onderzoek en ontwikkeling plaatsgevonden op het gebied van zuivering- en ontsmettingstechnieken en hun toepassingsmogelijkheden. De aandacht voor waterkwaliteit is nog geenszins verslapt en daar zijn goede redenen voor, stelt Programmamanager Water Margreet Schoenmakers van Glastuinbouw Nederland.
Maatregelen nodig
“De emissie-eisen zijn streng en tuinbouwbedrijven moeten watersystemen zo gesloten mogelijk houden”, zegt zij. “Wanneer je met goed uitgangswater begint dat vrijwel geen natrium bevat, kun je dat langer volhouden. Hemelwater is en blijft de voornaamste bron, maar de beschikbaarheid daarvan is minder vanzelfsprekend dan vroeger, zoals afgelopen zomer is gebleken. We gaan vaker te maken krijgen met langdurige droge perioden, gevolgd door hevige neerslag in korte tijd. Dat legt extra druk op het watersysteem.”
Daar komt bij dat er in de toekomst mogelijk (meer) beperkingen worden opgelegd aan het terugbrengen van brijn in de bodem en aan het onttrekken van grondwater.
Er zijn maatregelen nodig om de beschikbaarheid van geschikt uitgangswater buiten de bedrijven beter te waarborgen, stelt de programmamanager vast. Daarnaast dienen de bedrijven zelf orde op zaken te stellen om de waterkwaliteit te behouden in relatie tot hergebruik en de zuiveringsplicht. Op beide fronten wordt middels onderzoek, gericht beleid en concrete investeringen gewerkt aan verbetering. Veel onderzoek vindt plaatst binnen de cross-over tussen de topsectoren Tuinbouw en Water en wordt mede gefinancierd vanuit collectieve private gelden.
Regionale waterbanken
Schoenmakers: “Om het schaarser wordende schone water goed te beheren en efficiënter gebruik te maken van de natuurlijke neerslag, zouden regionale waterbanken uitkomst kunnen bieden. Je zou deze kunnen omschrijven als gebiedsregisseurs voor het collecteren en opslaan van overtollig hemelwater in tijden van overvloed, om dat in tijden van schaarste weer beschikbaar te kunnen stellen.”
Een initiatief dat vanuit die gedachte tot stand kwam, is COASTAR. Deze afkorting staat voor ‘Coastal aquifer storage and recovery’, oftewel het opslaan en aanwenden van zoet water in aquifers in de kuststreek. Hierin werken de provincie Zuid-Holland en andere stakeholders aan duurzame oplossingen die een robuuste, grootschalige zoetwatervoorziening voor de lage delen van Nederland kunnen waarborgen. Zoetwatervoorraden in de ondergrond kunnen de kloof tussen vraag en aanbod in de tijd overbruggen. Een nevendoelstelling is het tegengaan van verdere verzilting door brak water af te vangen en in te zetten voor de productie van zoet water.
De programmamanager wil niet onvermeld laten dat er binnen collectieve zuiveringsinitiatieven nadrukkelijk wordt gekeken naar mogelijkheden om reststromen op te werken tot hoogwaardig gietwater. AquaReUse in Bleiswijk bracht dit als eerste in praktijk (zie ook Onder Glas, januari 2018).
Forward osmose
Binnen het PPS ‘Voorkomen en bestrijden emissies in kasteelteelten’ zijn in een net afgerond project de mogelijkheden verkend van forward osmose. In tegenstelling tot reversed osmose, een zuiveringstechniek die de tuinbouw al vele jaren kent, kost forward osmose nauwelijks energie en vervuilt het scheidingsmembraan tussen de te zuiveren en de schone, maar zoute trekvloeistof minder snel.
“Dat forward osmose nog geen toepassing vindt in de tuinbouw, komt omdat er pas sinds kort geschikte membranen op de markt zijn”, vertelt Nienke Koeman, die namens KWR Water betrokken was bij het onderzoek. “Deze zijn dunner en anders van vorm dan membranen voor reversed osmose. Het is gewoon een veel nieuwere technologie.”
De installatie voor het project is geleverd door Blue-tec uit Renkum, dat de technologie voor forward osmose heeft ontwikkeld en opgeschaald. Het wordt onder andere toegepast in de levensmiddelen- en olie-industrie.
Werking
Forward osmose maakt gebruik van het osmotisch potentiaalverschil tussen twee waterstromen, waardoor water door het membraan wordt getrokken van de minst geconcentreerde waterstroom naar de waterstroom met de hoogste zoutconcentratie. Met dit proces kan bijvoorbeeld water worden onttrokken aan zout of verontreinigd bronwater, drain- en lozingswater. Daarvoor is aan de andere kant van het membraan een geconcentreerde zoutoplossing nodig met stoffen die de teler goed kan gebruiken, zoals vloeibare meststoffen of de inhoud van de A- of B-bak. De ongewenste stoffen blijven in de ingedikte waterbron achter, terwijl het water in de nutriëntenoplossing komt. Doordat het een natuurlijk osmoseproces is, kost het bijna geen energie.
Koeman: “Het lijkt een zeer kansrijke technologie voor de glastuinbouw. Er is echter nauwelijks praktijkervaring en er moeten nog wat vragen worden beantwoord. Die hebben onder andere betrekking op de lay-out en de dimensionering van installaties, hun capaciteit en de kosten die daar tegenover staan. Ze vragen weliswaar weinig energie, maar dat is niet de enige kostenfactor.”
Nieuwe projecten
Schoenmakers wijst ook op enkele projecten die nog lopen of volgend jaar van start zullen gaan. “We gaan in elk geval dieper in op de verschillende filtertechnieken en op het verder optimaliseren van systemen voor zuivering en ontsmetting. Eén van de doelstellingen is een verdere reductie van de volumes te lozen restwater.”
Een aspect dat daar ook invloed op heeft, is het toelaten van hogere natriumgehaltes in de teelt. Bij tomaat en paprika is al aangetoond dat de planten veel meer kunnen hebben dan altijd werd aangenomen. “Dit jaar laten we in tomaat en gerbera onderzoek doen naar de gewasreacties bij sterk oplopende natriumgehaltes in de zomerperiode, wat in de praktijk ook vaak gebeurt. De hamvraag is natuurlijk bij welke concentraties ingrijpen noodzakelijk wordt. Hoe langer je daarmee kunt wachten, des te beter en voordeliger het is.”
Realtime inzicht
Deze maand gaat het nieuwe PPS ‘Realtime inzicht in waterkwaliteit’ van start. Het project wordt gedragen door Glastuinbouw Nederland en Plantum en uitgevoerd door onder andere Groen Agro Control en KWR Water.
“Wanneer telers realtime inzicht hebben in de waterkwaliteit, kunnen ze eerder bijsturen, productiederving voorkomen en mogelijk ook kosten besparen”, licht André van der Wurff van Groen Agro Control toe. “Nu zijn zij voor dat inzicht afhankelijk van laboratoria, die meestal meerdere dagen nodig hebben om monsters te onderzoeken en daarover te rapporteren.”
Een tweede beperking is dat het heel lastig is om het begrip ‘waterkwaliteit’ precies te benoemen. De microbiologische verontreiniging wordt standaard uitgedrukt in kiemgetallen voor schimmels, bacteriën en virussen. Wat een teler echter vooral wil weten, is hoe het is gesteld met specifieke pathogenen. Net zoals de bodem heeft waterkwaliteit nog steeds een te hoog ‘black box gehalte’.
Om sneller en nauwkeuriger uitspraken te kunnen doen over de waterkwaliteit, zijn enkele deelprojecten op touw gezet. Voor Plantum is een prototype ontwikkeld van een mobiele meetunit met meerdere sensoren, die realtime inzicht zou moeten bieden in het verloop van uiteenlopende kwaliteitsindicatoren, zoals het zuurstofgehalte en – op basis van fluorescentiemeting – algengroei. Plantenkwekers zouden daar grote behoefte aan hebben.
Samenvatting
Om de beschikbaarheid van goed gietwater veilig te stellen en de waterkwaliteit in de gesloten watersystemen van tuinbouwbedrijven op peil te houden, zijn zowel binnen als buiten de bedrijven tal van maatregelen nodig. Naast het optimaliseren van bestaande zuiverings- en ontsmettingsmethoden en de ontwikkeling van nieuwe technologie zoals forward osmose, richt het onderzoek zich ook op methoden die telers realtime inzicht bieden in kwaliteitsparameters.
Tekst en beeld: Jan van Staalduinen.
[/wcm_restrict]