Kunnen potplanten werkelijk de lucht zuiveren van schadelijke stoffen? Het antwoord is ja. Maar vervolgens roept het wetenschappelijke onderzoek op dit terrein vooral veel vragen op. Helaas is op veel van die voor de hand liggende vragen nauwelijks antwoord te geven. Zet het werkelijk zoden aan de dijk? Welke planten doen ’t het beste? Hoeveel van dergelijke planten heb je nodig in school, kantoor of woonkamer?
[wcm_nonmember]
Voor het bekijken van deze content heeft u een lidmaatschap nodig, of log in als u al een lidmaatschap heeft.
[/wcm_nonmember]
[wcm_restrict]
De kwaliteit van de lucht binnenshuis laat nogal eens te wensen over. Vluchtige organische stoffen spelen daarbij een belangrijke rol. Ze worden uitgestoten door vloerbedekking, wandpanelen (spaanplaat is berucht), behang, meubilair en elektronische apparatuur. Het gebrek aan ventilatie in energiezuinige gebouwen maakt de zaak nog erger.
Midden jaren ’80 kwam de term ‘sick building syndrome’ op voor een veelheid aan klachten die mensen ondervonden in een ‘ziek’ gebouw: hoofdpijn, allergieën en irritaties van ogen, neus, keel en huid. Nog erger is dat sommige van die vluchtige stoffen kunnen leiden tot kanker van neus en keelholten (formaldehyde) of leukemie (benzeen).
NASA-studie
In 1989 publiceerde ruimtevaartorganisatie NASA de befaamde Clean Air Study, waarin onderzoekers hadden aangetoond dat planten de lucht in afgesloten ruimtes kunnen zuiveren (de NASA had vooral ruimteschepen op het oog). In deze studie ging het om formaldehyde, benzeen en trichloorethyleen. De resultaten zijn sindsdien een eigen leven gaan leiden en vormen mede de basis van de marketing van potplantentelers die zich willen onderscheiden met gezonde planten voor school, kantoor en woonhuis.
Deense onderzoekers van de universiteit van Kopenhagen (Majbrit Dela Cruz e.a.) hebben 25 jaar na de NASA-proeven op een rij gezet hoe de inzichten in de loop van de jaren zijn gegroeid. Inmiddels zijn meer dan honderd plantensoorten betrokken in zowel lab- als praktijkonderzoeken. En de conclusie is: eigenlijk zijn we nog niet veel verder gevorderd dan het inzicht dat planten veelbelovend zijn als luchtzuiveraars. Veel relevante vragen zijn nog steeds niet beantwoord.
Opvallend veel onderzoek is onder de maat, zeker op statistisch vlak. Dat is erger dan het klinkt. In gewone woorden: de resultaten lijken aansprekend en soms zelfs spectaculair, maar eigenlijk valt er nog geen zinnige conclusie te trekken.
Plant neemt schadelijke stof op
Wat buiten kijf staat, is dat veel verschillende plantensoorten in een labsituatie in staat zijn vluchtige organische stoffen (VOC is de Engelse afkorting) te verwijderen uit een kleine afgesloten ruimte. De reductie is vaak aanzienlijk en vindt plaats binnen enkele uren tot dagen. Zowel de plant zelf als de micro-organismen rond de wortels leveren daaraan hun bijdrage. Dat micro-organismen in de grond schadelijke chemicaliën kunnen afbreken, wordt door een veelheid aan onderzoeken op het gebied van bodemsanering ondersteund. De verhouding tussen de bijdragen van de plant en de bodemorganismen komt in verschillende studies uit op 1:1.
De schadelijke stoffen kunnen de plant binnendringen door de huidmondjes en door de opperhuid (cuticula). Vetoplosbare stoffen, zoals benzeen, gaan gemakkelijker door de cuticula heen dan wateroplosbare zoals formaldehyde. Vervolgens is de vraag wat er met de stoffen gebeurt, zodra ze in de plant zijn. Er zijn drie mogelijkheden: afbraak, opslag of heruitscheiding. Duits onderzoek met radioactief koolstof (14C) heeft aangetoond dat de plant de stoffen daadwerkelijk opneemt. Ze vonden de radioactieve koolstof namelijk terug in suikers, vetten, aminozuren en andere organische zuren in de cellen. Waarschijnlijk worden stoffen zoals formaldehyde eerst enzymatisch afgebroken en neemt de plant vervolgens het daardoor ontstane CO2 op.
Klimaatomstandigheden
Als de plant de VOC alleen opslaat, verdwijnen ze wel uit de lucht, maar daar zit een grens aan. Deze stoffen zijn namelijk in hogere concentraties ook voor de plant zelf giftig, waardoor die na verloop van tijd minder goed kan gaan functioneren. Dit langere-termijnaspect is echter niet onderzocht.
Klimaatomstandigheden hebben invloed op hoe efficiënt planten en bodembacteriën of -schimmels de lucht kunnen zuiveren. Bij meer licht doen ze het meestal beter: in elk geval reden om de planten in kantoor of school niet in het donker te zetten. Een hogere temperatuur werkt soms beter, maar soms ook niet.
En welke plant doet het nu het beste? In elke proef zijn er verschillen tussen de soorten en zelfs tussen rassen, maar een overall uitspraak is er niet te doen. In het ene onderzoek komt klimop goed naar voren, in het andere varens, in een derde dan weer spathiphyllum. Waar dat aan ligt? Inzicht in verschillen in kenmerken van cuticula, huidmondjesopening, enzymactiviteit of netto fotosynthese – die allemaal verklarende factoren zouden kunnen zijn – ontbreekt. Ook het specifieke bodemleven bij bepaalde soorten of wellicht de uitscheiding van exudaten om dat bodemleven te voeden, zouden een rol kunnen spelen. Maar het is niet onderzocht.
Statistische ondeugdelijkheid
Het grootse manco in het onderzoek naar luchtzuivering met planten ligt echter op het terrein van de praktische toepassing. De resultaten in een klein afgesloten hokje in het lab zijn vaak veelbelovend, maar hoe doen ze het in een school, of een kantoor, of in de keuken? Juist op dit vlak is veel te weinig onderzoek gedaan om conclusies te kunnen trekken. En opvallend veel van dit onderzoek gaat gebukt onder statistische ondeugdelijkheid of gewoonweg onzorgvuldigheid. Zo wordt bijvoorbeeld in een kantoor geconstateerd dat dracaena’s in een week tijd de helft van de oorspronkelijke VOC in een kantoor hebben weggevangen, maar als je niet weet hoeveel de vloerbedekking, meubilair en apparatuur in die tijd opnieuw hebben uitgestoten, onderschat je wellicht zelfs de capaciteit van de planten.
In andere studies moesten eerst de situaties met lage VOC-concentraties worden geschrapt, voordat er significante verschillen optraden. De conclusie kan niet anders zijn dan dat er meer gedegen onderzoek in praktijksituaties moet worden gedaan, voordat je überhaupt tot aanbevelingen kunt komen, bijvoorbeeld over soorten of aantallen planten.
Overigens voelen mensen zich wel duidelijk beter in een omgeving met planten. Dat is een constante in de onderzoeken, waarin navraag werd gedaan.
Plant in de klas
Naast de vluchtige stoffen is er nog een binnenklimaatprobleem: het oplopen van het CO2-niveau als er veel mensen in een afgesloten ruimte verblijven. In scholen zijn niveaus van meer dan 3.000 ppm gemeten (de buitenlucht bevat 400 ppm, de richtwaarde van de overheid voor binnenruimtes is maximaal 800 ppm). Planten zijn zeker in staat die niveaus omlaag te brengen: ze leven immers van CO2. Binnen het project ‘Plant in de Klas’ werd een daling van 10-20% gerealiseerd met planten in schoolklassen, mits ze goed in het licht staan. Overigens werkt een raam openzetten ook bijzonder goed, zo blijkt uit verschillende VOC-onderzoeken.
Groene wand
Royal FloraHolland is samen met partners bezig met een onderzoek naar de voordelen van een ‘groene wand’. Een ventilatiesysteem stuurt lucht actief langs de hangende planten zodra een sensor merkt dat de concentratie vluchtige stoffen oploopt. Uit de eerste metingen blijkt dat de planten beginconcentraties methaan, ureum, alkanen en cyclische koolwaterstoffen in 3 tot 9,5 uur tot de helft afbreken.
Samenvatting
Veel kamerplanten zijn in staat schadelijke stoffen uit de lucht te filteren. Na de NASA-studie, die dat voor het eerst aantoonde, is nog een hele reeks andere studies gevolgd. De vertaling naar de praktijk – school, kantoor, woonkamer – is echter heel moeilijk omdat veel onderzoek op praktijkschaal onder de maat is.
Tekst: Ep Heuvelink (Wageningen UR) en Tijs Kierkels. Foto’s: Fachjan en Air So Pure.
[/wcm_restrict]